Biologische agentia zijn levende organismen die een infectie, allergie of toxiciteit kunnen veroorzaken. Er bestaan ook stoffen van biologische herkomst die geen levend organisme zijn, maar toch een risico zijn voor de gezondheid. Bepaalde bacteriën, virussen en schimmels zijn daartoe in staat, maar ook parasieten zoals amoeben, wormen, larven en mijten.

Ook (dode) stoffen of structuren die afkomstig zijn van levende organismen behoren tot de biologische factoren. Het gaat daarbij om zeer uiteenlopende substanties. Denk aan uitscheidings- en stofwisselingsproducten van micro-organismen, dode bacterieresten en afgestorven cellen zoals huidschilfers en haren van dieren.

Overige biologische factoren zijn: 

• stoffen die door (giftige) planten worden afgescheiden
• pollen, zaden en andere allergie veroorzakende plantendelen, zoals graanstof

Micro-organismen

De term ‘micro-organismen’ is een verzamelnaam voor een groot aantal zeer uiteenlopende kleine levensvormen. Die zijn meestal met het blote oog niet zichtbaar. Schimmels vormen hierop een uitzondering. Deze kunnen uitgroeien tot een schimmeldek of paddenstoel. De andere micro-organismen zijn meestal alleen te zien met behulp van een microscoop.

Micro-organismen zijn normale bewoners van onze mond, neus, darmen, huid en slijmvliezen. De meerderheid van die organismen veroorzaakt vrijwel nooit ziektes (a-pathogeen). Micro-organismen uit onze normale flora kunnen ziektes veroorzaken als de algemene of lokale afweer vermindert. Andere micro-organismen zijn wel in staat om een ziekte te verwekken. Zo’n micro-organisme wordt pathogeen (ziekmakend) voor de mens genoemd.

Virussen

Virussen zijn de kleinste micro-organismen. De eenvoudigste virussen bestaan uit een macromolecuul complex: het desoxyribonucleïnezuur (DNA) of ribonucleïnezuur (RNA) waarin de erfelijke eigenschappen gelegen zijn en een eiwitmantel, soms ook voorzien van een lipidelaag (vetlaagje). Virussen moeten voor hun voortplanting gebruikmaken van een ander organisme, een gastheer.

Bacteriën

Bacteriën zijn de kleinste eencellige micro-organismen die zichzelf geheel zelfstandig door celdeling ongeslachtelijk kunnen vermenigvuldigen. Er zijn vele soorten bacteriën in verschillende groottes. Bacteriën kunnen in allerlei verschillende omstandigheden overleven.

Fungi: schimmels en gisten

Schimmels en gisten behoren tot de fungi, net als paddenstoelen. De voortplanting gebeurt bij fungi via sporen. Schimmels of zwammen zijn meercellige organismen. Schimmels kunnen een mycelium vormen. Dat is een netwerk van schimmeldraden die via allerlei vertakkingen met elkaar verbonden zijn en een dons- of sponsachtig uiterlijk hebben.

Schimmels leven van dood, organisch materiaal (bijvoorbeeld paddenstoelen op dood hout) of op levende gastheren (bijvoorbeeld voetschimmel). Gisten zijn eencellige schimmelvormige organismen die op een vaste voedingsbodem kolonievormend groeien. Zij planten zich voort doordat uit een gistcel een knop groeit die zich afscheidt. Gisten worden gebruikt bij bijvoorbeeld de bereiding van brood en bier. Gisten zijn relatief ongevaarlijk voor de mens.

Protozoën

Protozoën zijn eencellige diertjes. Een bekend voorbeeld is het pantoffeldiertje. Een ander voorbeeld is de plasmodiumparasiet. Malariamuggen dragen deze parasiet over en veroorzaakt bij de mens malaria. In Nederland komt toxoplasmose voor, veroorzaakt door de Toxoplasma Gondii-parasiet.

Genetisch gemodificeerde organismen (GGO’s)

Een bijzondere categorie organismen vormen de genetisch gemodificeerde organismen (GGO’s). Dit is een organisme waarvan het DNA door de mens is veranderd. Het doel van die verandering is om het organisme (een plant, schimmel, bacterie, dier) een andere, aangepaste of nieuwe eigenschap te geven.

Prionen

Prionen zijn een gemuteerde vorm van een eiwit dat van nature wijdverspreid is in het lichaam van mens en dier. Het ziekteverwekkend vermogen van het prion is gebaseerd op het samenklonteren.

Risico van micro-organismen: infecties

Micro-organismen kunnen infecties veroorzaken. Infecties zijn eigenlijk ontstekingen waarbij micro-organismen een rol spelen. Het betreft vooral virussen en bacteriën, en in mindere mate schimmels en parasieten. Voor een infectie is een bepaald minimum aantal pathogene micro-organismen nodig. Is het aantal (de dosis) lager dan dit minimum? Dan leidt de besmetting niet tot ziekteverschijnselen. Er is dan wel sprake van een besmetting (blootstelling), maar niet van een infectie. Met het stijgende aantal mensen op de wereld, vormen micro-organismen een groter wordende bedreiging.

Voorbeeld infectieziekte: Pandemie

We spreken van een pandemie als veel mensen over de gehele wereld ernstig ziek worden. Een pandemie kan zich snel verspreiden. Dat liet de recente Corona-pandemie maar al te goed zien. Sommige mensen worden niet of maar een beetje ziek van het coronavirus (RIVM). Anderen kunnen ernstig ziek worden en soms aan de gevolgen van het virus overlijden.

Voorbeeld infectieziekte: Griep

Griep wordt veroorzaakt door het griepvirus (influenzavirus). Het komt in Nederland elk jaar voor, meestal in de wintermaanden. Griep en verkoudheid veroorzaken ongeveer de helft van het ziekteverzuim in Nederland onder de beroepsbevolking. Tegen de griep is vaccinatie mogelijk, maar dat werkt maar gedeeltelijk. Het griepvirus (RIVM) is namelijk zeer veranderlijk. Het verandert voortdurend en is elk jaar dan ook weer iets anders dan het jaar daarvoor.

Voorbeeld infectieziekte: Legionella

Legionella is een bekend voorbeeld van een bacterie die infectie kan veroorzaken. De legionellabacterie (RIVM) komt van nature voor in alle zoetwatersystemen. De bacterie heeft 3 factoren nodig om in leven te blijven en zich te vermeerderen. Dat zijn water, een gunstige temperatuur en voedingsstoffen. De voedingsstoffen zijn vooral aanwezig in vervuild water of in installaties die niet periodiek worden gereinigd.