Gevaarlijke stoffen kunnen zowel van natuurlijke oorsprong zijn als door de mens gemaakt. We verdelen ze in 2 categorieën: 

• Zuivere stoffen. Deze komen vooral voor in de chemische en aanverwante industrie. Door hun intrinsiek hogere concentratie vormen ze een groter gevaar. Maar in deze industrie is de kennis van de stoffen en hun eigenschappen het grootst. Daardoor is het risico vaak acceptabel. 
• Mengsels, verdunningen, preparaten en andere afgeleide producten. Met de lagere concentratie neemt het gevaar af. Maar juist deze producten worden vaak gebruikt in een omgeving waar de kennis van deze stoffen en hun eigenschappen aanzienlijk minder is.

Het gebruik van deze stoffen kan risico's opleveren, afhankelijk van de omstandigheden. Het uitgangspunt is dat iedere stof schadelijk kan zijn voor de gezondheid, als de dosis maar hoog genoeg is. 

Soorten risico's gevaarlijke stoffen 

De risico’s van chemische stoffen zijn te verdelen in veiligheidsrisico's, gezondheidsrisico's en milieurisico’s.

Veiligheidsrisico's

Bij veiligheidsrisico’s gaat het om acute bedreigingen van de werknemers. Deze bedreigingen zijn het gevolg van de corrosiviteit, reactiviteit of lichte ontvlambaarheid van de betreffende chemische stoffen. Denk aan een brand of explosie (ook stofexplosies) van de stoffen. Maar denk ook aan heftige reacties met water(damp). Ook de corrosie van vaten, waarin chemicaliën zijn opgeslagen, brengt een veiligheidsrisico met zich mee.

Brand

Brandbare gassen, zoals acetyleen en waterstof, zijn altijd gevaarlijk. Bij brandbare vloeistoffen speelt de mate van verdamping van de vloeistof een rol. Het is namelijk de damp van de vloeistof die brandt en niet de vloeistof zelf. Voor de verbranding van de damp is een bepaalde minimale concentratie in de lucht nodig. Dit is de zogenaamde 'Onderste Explosie Grens' (OEG of in het Engels de Lower Explosive Limit LEL).

Brandbare stoffen met een vlampunt lager dan 21°C kunnen dus al bij kamertemperatuur tot ontsteking worden gebracht. Voorbeelden hiervan zijn ether, benzine en aceton. Verhoging van de zuurstofconcentratie boven de 21% verhoogt het brandgevaar aanzienlijk.

Explosie

Bij een explosie verbrandt ook stof, maar in zo’n korte tijd dat de energie die hierbij vrijkomt desastreus kan zijn. Door de snelle verbranding ontstaat er een grote hoeveelheid (verbrandings)gas die door de snelheid en door de (vaak afgesloten) ruimte een drukgolf en een vlamfront veroorzaken. Een brand kan overgaan in een explosie. Als bijvoorbeeld benzinevaten aan brand worden blootgesteld, kan de drukopbouw binnen de vaten zo groot worden dat de vaten het begeven waardoor er in korte tijd grote hoeveelheden benzinedamp vrijkomen, met een explosie tot gevolg. Ook zijn er vaste stoffen die schok- of stootgevoelig zijn en daardoor kunnen exploderen. Niet alleen bij grote industriële bedrijven bestaat explosiegevaar. Ook op andere plaatsen is dit gevaar aanwezig. Bijvoorbeeld bij het gebruik en de opslag van verf, olie en accu’s. 

Stofexplosie 

Een onderschat risico is dat van een stofexplosie van brandbare vaste stoffen. In een fabriekshal waar bijvoorbeeld suiker wordt verwerkt kan zich na verloop van tijd een laagje suikerstof op de vloer vormen. Wordt dit stof opgewerveld, bijvoorbeeld door opening van een deur? Dan is een klein vonkje genoeg om de stof tot ontsteking (ontbranding) te brengen. De massa van een stofwolk is veel groter dan van een gaswolk. Daarom is de bij ontbranding vrijkomende energie ook veel groter.

Zuurstofverdringing 

Van nature in de atmosfeer voorkomende gassen zoals stikstof, kooldioxide en argon, lijken onschuldig. Door het vrijkomen van grote hoeveelheden van dit soort gassen kan de zuurstofconcentratie in de lucht dalen tot gevaarlijke waarden. Bijvoorbeeld als een gasfles in korte tijd leegloopt. De normale concentratie zuurstof is ongeveer 21%. Is de concentratie kleiner dan 18%? Dan is er sprake van een gevaarlijke situatie. Het gas verdringt de zuurstof, met als mogelijk gevolg verstikking. Vooral in kleine, besloten ruimten verdient dit risico de aandacht.

Afhankelijk van het zuurstofgehalte in de lucht kunnen zich verschijnselen voordoen bij werknemers:

Zuurstofgehalte	Verschijnselen
17%	Vermindering zicht in het donker, toeneming ademvolume, versnelde hartslag
16%	Duizeligheid
15%	Verminderde concentratie, onregelmatige ademhaling, snel moe
12%	Bewusteloosheid, blijvende hersenbeschadiging
10%	Onmogelijk om te bewegen, misselijk en overgeven
6%	Overlijden na enkele minuten

Gezondheidsrisico’s 

Sommige stoffen kunnen gezondheidsrisico’s veroorzaken als ze in het lichaam terechtkomen. Dat kan gebeuren door ze in te ademen, in te slikken of via de ogen of de huid. Opname via de ademhaling komt het meeste voor. Opname via de huid komt vooral voor bij vloeistoffen. 

De giftigheid of toxiciteit van een stof komt pas tot uitdrukking als het lichaam de hoeveelheid stof niet zonder merkbare effecten kan verwerken. De schadelijkheid verschilt sterk per stof. Ook de toestand (gasvormig, vloeibaar of vast) van de stof is van belang. Het inademen van bijvoorbeeld kwikdamp is bijzonder schadelijk. Het inslikken van vloeibaar kwik veroorzaakt nauwelijks ernstige schadelijke effecten. Sommige stoffen, zoals bijtende zuren, zijn agressief. Ze veroorzaken bij blootstelling direct schade in de vorm van verwonding, pijn of irritatie. Ook kunnen hete of koude stoffen, zoals vloeibare stikstof, letsel veroorzaken. Gezondheidseffecten hangen ook samen met de toxicologische eigenschappen van een stof. Er is een verschil tussen acute en chronische effecten.

Acute effecten 

Acuut giftige stoffen vormen een directe bedreiging voor de gezondheid. Vaak zijn de effecten plaatselijk of lokaal. Acute effecten doen zich binnen korte tijd (van minuten tot dagen) na de blootstelling voor en zijn vaak omkeerbaar. Zo is het bedwelmende effect van inademing van ether van tijdelijke aard. De effecten verdwijnen vrij snel na beëindiging van de blootstelling, tenzij het effect zo ingrijpend is dat herstel niet meer mogelijk is. Bijvoorbeeld een blijvende plaatselijke beschadiging door het etsen van de huid met geconcentreerd zwavelzuur. Of denk aan sterfte door blootstelling aan hoge concentraties koolmonoxide.

Chronische effecten 

Chronische effecten ontstaan door langdurige of herhaaldelijke kortdurende blootstelling. Chronische effecten hebben vaak betrekking op functionele systemen in het lichaam. Denk aan het zenuwstelsel, het maagdarmkanaal of de bloedcirculatie. Bijvoorbeeld inademing van kwartsstof die kan leiden tot stoflongen en longkanker. Of denk aan blootstelling aan acrylaten of methacrylaten in diverse kappersproducten. Die kunnen na verloop van tijd leiden tot huidallergie.

Chronische blootstelling aan organische oplosmiddelen, zoals tolueen, alcohol en aceton, kan uiteindelijk leiden tot het organisch psychosyndroom (OPS). Hierbij is het centraal zenuwstelsel verstoord en werken de hersenen niet goed meer. Ook kankerverwekkende, mutagene en voor de voortplanting vergiftige stoffen veroorzaken hun negatieve effecten vaak na een herhaalde blootstelling over een langere periode.

Milieurisico’s

Stoffen kunnen ook een risico vormen voor het milieu, als ze in de lucht, de bodem of het water terecht komen. Emissie van stof in de omgeving kan afhankelijk van het soort stof leiden tot hinder of schade voor de omgeving. Ook zijn er stoffen die wanneer ze terecht komen in de bodem of het water daar schade kunnen veroorzaken aan het milieu of een bedreiging kunnen vormen voor de mens. 

Benzeen, cadmium, kwik, niet afbreekbare bestrijdingsmiddelen en polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) behoren tot de stoffen die in water, bodem en lucht de meeste problemen veroorzaken. Ze worden onder meer door de landbouw en industrie in het milieu geloosd. Veel van deze stoffen kunnen zich ophopen in het milieu en bij mensen leiden tot kanker of andere ernstige ziekten.

Ook kan de aanwezigheid van gevaarlijke stoffen een risico vormen voor de omgeving wanneer zich (zware) ongevallen voordoen. Het risico is afhankelijk van de aard van de aanwezige stoffen, de hoeveelheden en de processen of handelingen die hiermee plaatsvinden. De impact van een ongeval is afhankelijk van de afstand tot een bedrijf en de omgeving.